Yurttaşlığı kan bağına (jus sanguinis), dile, kültüre ve dine dayandıran model için elbete hayır. Uluslararası göçü bir gerçeklik, bir veri olarak ele alan, göçmenlerin de o toplumun önemli bir parçası olarak gören anlayış içinse evet. Giderek de yaygınlaşan görüş de bu. Çünkü toplumsal gereksinimlere yanıt veren de bu.

Belki bu tartışmalar, sosyal bilimciler tarafından “göç alan ülke” kategorisinde değerlendirilmeye başlanan Türkiye için biraz erken. Önümüzdeki yıllarda bu tartışmalarla er ya da geç yüzleşeceğiz. Ancak günümüz Türkiye’sinde göç konusunun başka bir boyutunun gündemde olduğu söz edilebilir. Tamamen faydacı biçimde, gereksinimler gereğince “yurttaş” yapılan sporcular. Osmanlı idari geleneğinin çok önemli bir kurumuyla yani “devşirme” kurumuyla kavramlaştırılan sporcular. Yani “devşirmeler”.

Bu tartışmalar 2008 Pekin Olimpiyatları sırasında daha da alevlenecek. Olimpiyatların açılış töreninde düzenlenecek geleneksel yürüyüşte, Türkiye bayrağı arkasında olacak sporcuların neredeyse üçte birinin “devşirme” sporculardan oluşacağı dikkate alırsak bu son derece normal.

Bir cümlede “devşirme” sporcuların, uluslararası göçle gittikleri ülkenin toplumuyla bütünleşmek isteyen göçmen topluluklarla aynı kategori altında değerlendirilemeyeceğini, bunların tamamen faydacı gerekçelerle düzenlenmiş, geçici, bir bakıma hukuk diliyle muvazaalı sözleşmeler olduğunu belirtelim ve bu konuda daha çook sözümüz olacağını belirtelim. İsterseniz bu konunun direkt muhatabı olan başka bir isme ve onun beraberinde getirdiği bir tartışmaya göz atalım. Kime mi? Özelde Marco Aurelio’ya, futbolun göçmen işçileri Brezilyalılara…

Futbol sayesinde adından bu kadar söz ettiğimiz Brezilya, Latin amerika’nın en büyük ülkesi. Hem yüzölçümü (yaklaşık 8,5 milyon kilometrekare), hem nüfus (188 milyon), hem de ekonomik (1,5 trilyon USD’lik GSMH ile dünyanın dokuzuncu büyük ekonomisi) açıdan… Ancak Brezilya büyük bir ekonomiye sahip olsa da, yoksulluğun en çok yaşandığı ülkelerden biri. Birleşmiş Milletler verilerine göre gelir eşitsizliğin en yoğun olduğu birkaç ülkeden birisi Brezilya. Nüfusun yüzde 10’unun çeşitli nedenlerden 40 yaşına gelemeden öldüğü, yüzde 11’inin okuma yazma bilmediği, yine yüzde 11’inin kaliteli suya erişemediği, çocuklarının ise yüzde 6’sının yetersiz beslendiği bir ülke.

Bir yanda zenginlerin yüksek duvarlar ve yoğun güvenlik önlemleri ile korunan, gettoları andıran konut alanları; diğer yanda milyonlarca yoksulun adeta insanlık dışı koşullar altında yaşadığı favelalar yani gecekondular... Açlık ve zenginlik iç içe… Sadece zenginlik mi? Bir yanda ayrıcalıklı beyazlar, diğer yanda hor görülen yerliler, bunların arasında melezler ve doiğer ayrıcalıksız tabakalar. Çelişkiler dorukta…

Futbol ise böylesi çelişkilerle dolu bir toplumu birbirine bağlayan en önemli harç. Futbolla 1894’te tanışan Brezilya için bu spor adeta bir yaşam tarzı, her şey. Brezilya ulusunu oluşturan yapı taşlarından biri olan Afrikalıların, dinsel ritüellerini de taşıyan bir spor dalı. Daha doğrusu futbol bir dindir Brezilya’da. Dini inançların bir hayli güçlü olduğu bir ülkede üstelik.

Ama aynı zamanda futbol bir umuttur burada. Yoksulluktan sıyrılmanın, daha rahat bir yaşam sürmenin bir umudu. Açlığın kol gezdiği ve futbolun bu kadar sevildiği bir ülkede bundan daha doğal olan nedir ki?

Alex Bellos, “Futebol – Brezilya Tarzı Yaşam” adli kitabında (Literatür Yayınları, İstanbul, 2003) futbol hayatını Faroe Adaları’nda, B68 kulübünde sürdüren bir Brezilyalı futbolcuyu, Marcelo’yu anlatır. Brezilya’nın sosyal hayatın, eğlencenin olmadığı, insanların soğuk nedeniyle evlerinden çıkmadığı, güneşin sadece yılın belirli bölümünde ortaya çıktığı, ıssız, soğuk, küçük bir adadır burası. Eminim ki birçoğunuzun haritada yerini bile bulamayacağı küçük bir ada. Üstelik gözden de o kadar uzak.

Peki nedir Marcelo’yu buraya iten? “Profesyonel bir futbolcu olduğum ve para kazanabildiğim için buradayım” diye yanıtlar bu soruyu Marcelo. Brezilya’da kalsa bu kadar parayı kazanamazdım diye ekler. Yanlış anlaşılmanın hemen önüne geçeyim. Bellos her ne kadar Marcelo’nun kaç lira aldığını belirtmez kitabında. Ama Marcelo bizim ülkemizdeki Brezilyalılar gibi lüks içinde de yaşamamaktadır. Yoksa niye ek iş olarak, morina yüklü kasaları balıkçı teknelerinden iskeleye taşıma işini yapsın. Ancak o yine de mutludur. Karnı doymakta, üstelik Brezilya’da Avrupa’da oynayan bir futbolcu statüsünü taşımaktadır. Bunu “Her Brezilyalı bir gün Avrupa’da oynamayı hayal eder” şeklinde açıklar Marcelo. Ona göre bir yerden başlamak gereklidir. Faroe Adaları’ndan başka bir Avrupa takımına transfer olabilmek ise onun en büyük umududur. Nitekim onun için kulübü B68’in, UEFA Intertoto Kupası’nda mücadele edecek olması çok önemlidir. Kimbilir belki de bu maçta kendini gösterecek, “başka” bir Avrupa kulübüne transfer olacaktır. Umut ki ayakta tutar insanı…

Bellos’un kitabı Marcelo ve onun gibi başka Brezilyalı futbolculardan bahseder. Hepsinin ortak noktası aynıdır. Avrupa’ya transfer olmak bir Brezilyalı için en büyük kurtuluştur. Hem ailesini favelalardan kurtarabilmesi için, hem de toplumdan saygı görerek statüsünü yükseltebilmesi için…

1977 yılında Rio de Janeiro’da doğan ve 2001 yılında Rio Bölgesel Lig takımlarından Olaria’dan Trabzonspor’a senelik 212 bin dolar ücretle transfer olan Marco Aurelio da, Marcelo gibi futbolculardan biridir. Ama o tabii ki çok çok daha iyi bir futbolcu olduğu için, futbolun çok daha gelişkin olduğu bir ülkeye yani Türkiye’ye gelmiştir ve önü de fazlasıyla açıktır. Nitekim yeteneklerini sergilemesiyle transfer piyasasında adından söz ettirir.

Bunda sırtını dayadığı menajeri Bayram Tutumlu’nun da becerilerinin de payı yok değildir. Bugün Fenerbahçe’nin şimşeklerini üzerine çeken Tutumlu, o dönem Trabzonspor ve Gençlerbirliği’ne attığı kıvrak çalımlarla Aurelio’yu Fenerbahçe’ye getirdi ve futbolcusunun değerini (elbette ki kendi kazancını) fazlasıyla artırdı.

Aurelio, muhtemelen menajerinin de taktikleriyle, pazar payının artması için Fenerbahçe’de Avrupa kupalarında mücadele etmesinin dışında, ulusal maçlarda da forma giymesinin şart olduğunu bildiği için, Türkiye Ulusal Takımı’ndan gelen teklif fırsatını iyi değerlendirdi. Hakkını teslim edelim, bu fırsatı fazlasıyla değerlendirdi. Türkiye gibi muhafazakarlaşmanın arttığı bir ülkede milli takımda bir yabancının yer alması bir anda kabul edilebilecek bir davranış değildi. O da, büyük olasılıkla, menajerinin taktikleriyle İstiklal Marşı’nın Türkçe “okudu”, Türkçe kurslarına gitti, her yerde “kendini Türk hissettiği” yönünde popülist açıklamalar yaptı ve sempatik gözüktü. Faydacı biçimde gerçekleştirilen bu “devşirme” operasyonu, böylece toplumun büyük kesiminde kabul gördü, itiraz eden çıkmadı. Oysa gerçekte o bir Brezilyalıydı. Ve “çocuklarının geleceğini” düşünerek, kendince oldukça mantıklı bir biçimde Real Betis’e imzayı attı.

Ama gerçekler acıdır. Çok fazla uzatmadan tekrar Faroe Adaları’ndaki Marcelo’nun sözlerini hatırlayalım: “Her Brezilyalı bir gün Avrupa’da oynamayı hayal eder.”

Bir cümle de biz ekleyelim. “Hele hele İspanya’da…”